автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.02.02 диссертация на тему: Кыргыз тили (синтаксис)
Иш К. Тыныстанов атындагы Ысык-Кол мамлекеттик университетинин кыргыз тили жана аны окутуу мето-дикасы кафедрасында аткарылды.
Жетектевчу мекеме: Тил н;ана гуманитардык илимдер институтунун кыргыз тили кафедрасы
Кыргыз Республика Улуттук илимдер академиясынын тил илими институтунун алдындагы филология илимдерйнин доктору деген илимий даражаны ыйгаруу боюнча тузулгон Д. 10. 93.20 шифриндеги Адистештирилген кецештин жыйынында корголот.
Иш менен Кыргыз Республика УИАнын Илимий >калпы жактуу, белгилуу жактуу, белгисиз жактуу, жаксыз туру жана атама суйлем, логикадык-грамматикалык белгилери боюнча тушундурулду.
13) «Татаал суйлом» жана «суйлем» деген терминдердии колдонулушу боюнча тил илидшндеги уч турдуу коз караш, жонвкей суйлем менен татаал суйломдун мнлдетн, тузулуш айырмачылыктары, татаал суйлвмдун синтаксистик тугойло-рунун мааннлнк катыштары, оз ара байланышуу жолдору жана каражаттары илимий маалыматтардьщ негнзинде баяндал-ды.
Иштин тузулушу жана колому. Иш киришуудвн зкана не-гизги эки белумдон — соз айкашынын синтаксисннен, суйломдун синтаксисинен турат. Суйломдун синтакснси вз ирети менен даты эки бвлукко — женекей суйлвмдун жана татаал суйлемдун синтаксисине, ашыратылып берилген. Иштии акы-рында тиркеме иретинде снитаксистин курсу боюнча сырттан оку учу студенттер учуй текшеруу иштерин аткаруунун улгу-лвру, ara ылайык бир нече вариантта кыскача тексттер супуш кылынган. Бул тиркеме студенттер учун методнкалык «орсот-мо болуп саналат. Иштин колему —353 бет.
Иш1ин мазмуиу. Киришууде синтакснстин изилдей турган жана уйрето турган объектилери, бул маселе боюнча тил или-миндеги коз караштар, агымдар, синтаксистин тил нлимишш башка тармактары менен байланышы туралуу кабар берилген.
Биринчи бедум «Сез айкашы» деп аталат. Сез айкашы дегенде маанилери жана грамматикалык формалары боюнча оз ара байланышта болгон толук маанилуу создердун айка-шын тушунуубуз зарыл. Синтаксистик бул чакан бирдикти грамматикалык езунче бирдик катары да зкана белгилуу дара-жада суйлем тутумундагы семантикалык—интонациялык би-римдик катары да кароого болот.
Тиддин лексикалык кенчи болуп эсептелген создердун, алардыи негнзинде уюшулган сез айкаштырынын омуру суйломдун жалпы табияты, суйломдун коомдук турмуштагьг мил-дети менен ажырагыс байланышта. Анткени суйлем ар кандай создердун жалпы санынан тузулбостеи, лексикалык-семанти-калык маанилери боюнча бири-бири менен айкашууга мумкун-чулугу болгон жана грамматикалык жактаи байланкшып турган создердун жыйындысы (синтези) катары тузулот. Суйлом тутумундагы сез айкаштарынын копчулугу ойдуп максатына ылайыкталып, суйлемдо улам жацыдан уюшулуп отурса, айрымдары кептин ыгына жараша жацыдан уюшулбастан, тилде мурда эле калыпташкан идиоматикалык, суроттеп кар-комдеечу даяр каражат катары пайдаланылат. Ушундай бетон-челугуно карай соз айкаштары эки чоц топко белунот: анын бири — эркин сез айкашы, экинчиси — туруктуу сез айкашы (тил илиминде муну фразеологизмдер деп да атайт).
Эркин сез айкашы — синтаксистин изилдей турган объ. ектиси, ал эми туруктуу сез айкашы болсо — тил илиминин езуичв тармагы болуп эсептелген фразеологиянын изилдей гурган проблемасы. Ошондой болсо да сез айкашынын бул
эки турунун бири-бирине окшоштуктпры (тугейлерунун бай-ланышуу жолдору, уюшулуу улгусу, калыбы) жана андаи да кебуреок айырмачылыктары, езуне гана таандык туруктуу бел. гилери бар.
Фразеологизмдерде тилде жеке колдонулуучу свздер сы-яктуу эле бир маани болот: бир жакадан баш чыгаруу — ын-тымак, ынтымактуу болуу; мурдун балта кеспеген — тогот-погон; кок жашык — абдан арык ж. б. Мындай маанилери боюнча алганда, фразеологизмдер жеке создвр ыенен синоним дик катышта экендиги байкалат: бир эле маани жеке соз ар-кылуу да, ara маанилеш фразеологизм аркылуу да туюнду-рулат. Бирок фразеологизмдер тигил же ,бул мааниии жеке сез сыяктуу туз атабастан, образдуу, элестуу турдо атайт. Бул жагынан алганда, фразеологизмдер ойду керкем, элестуу жана таамай, таасирдуу берууде атайы колдонулуучу тилдик каражат болуп эсептелет.
Фразеологизмдерден айырмалапып, эркин сез айкашынын тутумуядагы свздор дайыма езунун туз маанисинде колдону-лат. Ал эми фразеологизмдерде болсо бутундвй айкашты кам-тыган жалиы бир маани берилет. Мындай маани фразеологизм-дердин биримдуулугун (бутундугун) тузгендуктви, суйлем тутумунда алар ич ара мучеленбвйт. Бутундвй айкашы менен суйлвмдун бир гана мучосунун милдетин аткарат: Жарашиас ичи тардык адамзатка:, тар болбо, тардык нгаман тируу чакта. (А. Осмонов). Ичи тардык — суйлем ээси.
Суйлем тутумунда эркин сез айкашынын тугойлеру мучо-ленот, б. а., ар бири езунче суйлем мучосунун милдетин аткарат: Адептуунун кезу адилеттикти мурда керет. («Кабус-Наме»).
а) кезу керет — баш мучелердун суйлем тузулушундегу езгече айкашы;
б) адептуунун кезу — эркин соз айкашы: адептуунун — аныктооч; кезу — суйлем ээси;
в) адилеттикти керет — эркин сез айкашы: адилеттикти — толуктооч; керет — баяндооч;
г) мурда керет— эркин айкашы: мурда — бышыктооч; керет— баяндооч;
Фразеологизмдер — калыпташкан тилдик даяр бирдик. Ошондуктан аларды ойго келгендей озгертууго, тугейлерунун бири-бирине карата алган ордун алмаштырууга болбойг.
Фразеологизмдер эркнн сез айкашынын улгусундо да, суй-лом улгусунде да кездешет: а) соз айкашынын улгусунде: хил эмизуу, тишинии кирин соруу ж. б.
б) суйлем улгусунде: жузу жарык, беру этектен алганда ж. б.
Кадыресе эркин сез айкаштары суйлем тузулушундо кол-донулбайт.
Жыйыитыктап айтканда, туруктуу сез айкаштарынын маа-ниси ар бир тугойунун семантикасынан келип чыкпастан, ан-дан алыстап, бардык тугейлерунун жалпы. санынан (суммасы.
нан) келип чыгат. Ошол себептуу ал бардык тугейлеру менен бир бутуидук касиетке ээ.
Фразеологизмдер толук мааннлуу жеке создор, эркин сез айкаштары сыяктуу эле суйлемдун курулуш материалы болуп зсептелет. Ошол себеитуу фразеологизмдер женунде синтаксисте кыскана маалымат берилет жана анын эршш сез айкаш-тарынан, ажырагыс сез тизмектеринен болгон айырмачылык-тары, ботенчолуктору керсетулет.
Суйлем тутумунда мучеленбей турган, бирок туруктуу соз айкашы болуп эсептелбеген, суйлемдун белгилуу бир коист-рукцияларында колдонулган ажырагыс соз тизмектери кезде-шет. Сырткы тузулушу боюнча андай тизмектер эркин сез айкашына окшош келет: Кез кергенду кецул тейлейт. (макал) Эли бар, мекенн бар бактылуу. (макал).
а) кез кергенду — ажырагыс тизмек: синтаксистик мил-дети боюнча толуктооч;
б) элн бар, мекени бар — ажырагыс тизмек: синтаксис-тик милдети боюнча суйлем зэси (бир оцчей ээ).
Ажырагыс тизмектер туруктуу эмес, б. а., суйлемдун ай-рым коиструкцияларында мучоленбеген, бир гана суроого зкооп болуп тушкон тизмек катары колдонулса, башка бир учурда алардын тугейлеру оз алдынча да, Hie дагы бир белек сездер менен анкашкаи турунде кездешет. Экинчидеи, ажы-рагыс тизмектердин тугейлеру езулорунун туз маанисин сак-тан турат, б. а., фразеологизм сыяктуу бутун бир маанини билдирбестеи, алардын (ажырагыс сез тизмектеринин) ар бир тугойунун лексикалык ез алдынчалыгы сакталат.
Ажырагыс тизмектер толук мааннлуу сез менен толук мааннлуу создун, же толук маанилуу сез менен кызматчы создун негизинде тузулот: Акылы кыска адамдын тили узун. (макал) Шоргочон менен жол журбе. (макал)
Эркин соз айкаштары суйлом тутумунда тузулуп, суйлем менен емур сурет. Ал, негизинен, толук маанилуу сездерденую-шулат да, суйлем тутумунда дайыма мучелонот жана тугейлору озунун лексикалык туз маанисинде колдонулат.
Э. с. а. грамматикалык касиетин аныктоо учун алардын курулушун, турлерун, тугейлерунун маанилик катыштарын жана синтаксистик байланыш жолдорун талдан чыгуу зарыл. Синтаксис женундогу илимдин салты боюнча бул маселелерди нликтее сез айкашьш топтоштуруудан (бвлуштурууден) баш-талат.
Э. с а. топтоштурууда анын турдуу белгилери эске алы-нып журот:
а) багынычтуу тугойунун синтаксистик милдети боюнча) аныктоочтук (атрибутнвдик), толуктоочтук (объектилик) жана бышыктоочтук (релятивдик);
б) ез ара айкашып турган создердун грамматнкалык бай-ланышуу леолдору боюнча (ээрчишуу жолу аркылуу уюшул-ган сез айкашы, ыкташуу жолу аркылуу уюшулган с. а., башкаруу жолу менен уюшулган с. а., изафеттик жол менен
в) багындыруучу тугейунун морфологиялык табияты, б. а., кайсы сез туркумунен экендиги боюнча;
г) с. а. тугэйлерунун маанилик катышы боюнча;
д) айрым окумуштуулар э. с. а. топтоштурууда семанти-калык-кызматтык /(функционалдык) принцип™ колдонушкап. Бул кийипки топтоштуруу это кецири чеи.елчемго негизделип, я. с. а." грамматикалык табиятын морфологиялык, семантика-лык зкана функционалдык кез карашта талдайт. Бирок, ошон-дой болсо да, сез болуп жаткан кийинки топтоштурууда э. с. а. синтаксистик милдеткне кебуреек кец-ул бурулган. йлимий маалыматтарга Караганда, э. с. а. курулушунда анын тугойле-рунун синтаксистик милдеттерин бардык учурда эле так анык-тоого мумкун эмес. Э. с. а. тугейлерунун милдеттери суйлем тутумунда гана толук аныкталары белгилуу.
Бул топтоштуруу боюнча синтаксистик эц чакан бипдик (а. с. а.) субстантивдик, атрибутивдик сез айкаштары болуп, андан соц атрибутивдик сез айкаштары ез ич ара дагы алъек-тивдик, адвербиалдык деп белуштурулет (А. Баскаков). Функционалдык жактан дал ушул топтоштурууга окшош, бирок мындан да кецири кез карашта э. с. а. теменкудей болушту-рулуп зкурет: атрибутивдик—субстантивдик, атрибутивдик — адъективдик (аныктоочтук) жана адвербиалдык (бышыктооч-тук) сез айкаштары (Н. А. Баскаков).
Э. с. а. боюнча жогоруда айтылган топтоштуруулапдын ичинен туркологияда, иегизинен, семантикалык —■ морфологиялык топтоштуруу кецири колдонулуп келе зкатат (А. Т. ГТоцелуевский, М. Балакаев, А. Жапаров, А. Турсунов ж. б.). Бул топтоштурууга ылайык э. с. а. багындыруучу тугейупун (сез айкашынын курулушун тузуучу езегунун) кайсы сез тур-куму экендигине, тугейлерунун грамматикалык байланышуу зколдоруна жана сез айкашынын тузулушуне (зкеиекой, татаал айкаштар) негизделип каралат.
1. Кыргыз тилицдеги э. с. а. багындыруучу тугойлерунун найсы сез туркуму экендигине карата атоочтУк соз айкашы зкана этиштик сез айкашы болуп белунет.
ЭскертуУ. Кыргыз тилинде, азыраак болсо да>, тактоочт.ук сез айкаштары колдонулат. Бул керунуш тактоочтордун ба-гынычтуу топторду тузуу мумкунчулугунун темен экендиги менен байланыштуу. Тактоочтук э. с. а. азыраак колдонула тургандыгын эске алып, бул окуу китебинде аны атоочтук сез айкаштарына кошуп берууге туура келди.
Атоочтук э. с. а. багындыруучу тугейу боюнча ич ара зат атоочтук, сын атоочтук ,сан атоочтук, ат атоочтук жана тактоочтук сез айкаштары болуп белунет.
2. Э. с. а. тугейлерунун грамматикалык байланышуу зколдоруна ылайык башкаруу, ыкташуу жана таандык байланыш боюнча уюшулган сез айкаштары болуп болунет. Белуштуруу. нун бул принцибинде э. с. а. тугейлерунун маанилик катыш-тары да кошо каралат.
3. Э. с. а. тузулушуно карай женокей жана татаал соз айкаштарьша ажыратылат.
1. Атоочтук соз айкаштары. Э. с. а. кандай гана туру болбосун, алардын тутумунан эки болукту айырмалоо керек: а) багьшдыруучу тугойу; б) багынычтуу тугойу, Э. с. а. тузуу-де бул эки болуктун грамматикалык укугу, милдети бнрдсй эмес: аны уюштурууда багьшдыруучу тугойу маанилуу, чечуу-чу милдет аткарат. Ошондуктан э. с. а. туру багьшдыруучу тугойдун морфологиялык дареги боюнча аныкталат.
Окуу китебинде таяныч озогу зат атооч, сын атооч, сан атооч, ат атооч зкапа тактоочтоп болгон соз айкаштарынын бардык улгусу (модели), таяныч озегупун маанисин тактоочу, ачык-айкын кылуучу багынычтуу тугейлору, алардын багьшдыруучу езек менен байланышуу жолдору, айрыкча соз ай-кашынын тугейлорунун маанилик катыштары мнсалдар аркы-луу чечмеленип берилген. Мисады, багьшдыруучу тугойу зат атооч болсо, апын багынычтуу тугейлору зат атооч, сын атооч, сан атооч, ат атооч, атоочтук, кыймыл атооч, тууранды соз, тактоочтон болору жана, алардын маанилик катыштары ар бир сез туркумунун семнтикасына негизделери далилдуу ай-тылгап (27—42— беттерди карацыз).
Тилдеги бардык соз жеке алгаида (уй, китеп, зкакшы, пай-далуу, илгери, быйыл, жазуу, суйлоо ж. б.) жалиы мааниде болот. Алардын ачык-айкын, так мааниси сез айкашынын ту-тумунда аныкталат: чоц уй (бул айкашта уйдун келему кор-сотулген), жапы уй (уйдун мезгилге байлаиышкан сапаты ай-тылган), эки уй (уйдун так саны берилген) ж. б.
Кыскасы, жалпы маанидеги жеке создун эмнесин тактоо керек болсо, ошол белгиси айтылат.
Соз менен сездун айкашуусунун белгилуу олчеосу бар. Бул влчоо вз ара айкашып турган сездердуи семантикасьлшн ымаласына негизделет.
Салыштырыцыз: а) китеп — адабий китеп, жацы китеп, кызыктуу китеп, окулган китеп, беш китеп, бул китеп ж. б.
б) арык китеп, катуу китеп, сасык китеп, чуркаган китеп ж. б. Бул вариант колдонулбайт, анткени мындай создердун семяптикалык ез ара ымаласы жок.
Э. с. а. багынычтуу белугу гана багьшдыруучу болугунун маанисин тактоочу болуп эсептелбестен, багындыруучусу да> багынычтуусунун маанисин тактап турат, б. а„ оз ара айкашып турган создер бири-биринин мааннснн тактап да, толуктап да турат: жарык жылдыз дегенде гкылдыздьш ары элестуу, ары сапат белгисни гана тушунебуз. Ал эми бул мисал богонча жарык дегенде башка эч персени эмес, дал гана жылдыз эске алынат.
2. Этнштик сез айкаштары. Э. с. а. багьшдыруучу тугойу этиш создерден болсо, этиштик сез айкашы деп аталат. Э. с. а. бул туру абдан коп колдонулат. Бул керунуш этиш создердун башкаруу. багындыруу жендомдуулугунун универсалдуулугу менен байланыштуу.
Эгерде э. с. а. багындыруучу тугейу этиш сезден болсо, анын багынычтуу тугейлеру толук маанилуу зат атооч, ат атооч, сын атооч, сан атооч, тактооч, чакчыл, тууранды соз жана кыймыл атоочтодрон турат.
Этиштик соз айкаштарынын маанилери да атоочтук соз айкаштары сыяктуу эле чечмеленген.
Этиштик соз йкаштарынын багынычтуу тугойлору соз ез-гертуучу мучелерду кабыл алган турундо да, уцгу туруцде да (мучасуз) колдонула берет. Ушул жагдайды эске алып, туркологияда соз айкашынын бул турун тугейлорунун грам-матикалык байланыштуу зколдору боюнча талдап журушет: а) тугейлеру ыкташуу жолу боюнча байланышкан этиштик соз айкаштары; б) тугейлеру башкаруу жолу боюнча байланышкан этиштик сез айкаштары; в) тугейлеру таандык байланыш-та болгон этиштик сез айкаштары (жигнттин уялганы, карьг льштын зкакындаганы, кулгендун билгени ж. б.).
Туркологияда э. с. а. курулушу (структурасы) жопундо бирдей пикир жок. Дегинкиси толук маанилуу сездорден ту-зулген сез айкаштары жонокей сез айкаштары болуп зсепте--ri5T,: уккулуктуу суйдоо, кои жашяо, барктуу адам, бийлегси кыз зк. б.
Айдым окумуштуулар бул тушунукко тугейлеру татаал сездорден турган сез айкаштарын да кошот: кара чы'.'ырчык-тын уясы, Ысык-Калдо жашоо, жакшы дем алуу зк. б. "ыи-дыгында, бул кез караш туура, анткеии татаал создордо деле, кадимки экенекей сездор сыяктуу, бир гана лексикалык маани бар. Ошол себептуу суйлем тутумунда татаал солдор бардык тугейлеру менен синтаксистик бир гана милдетти ат-карат: Ада-Too бирде кардуу, бирде карсыз.
Э. с. а. зкалац гана толук маанилуу сездердон тузулбос-топ, айрым учурларда толук маанилуу созге кызматчы сеоз-дер тизмектеле айтылуу менен да уюшулат. Мыидай учурда кызматчы создер толук маанилуу каасы сезго тнешелуу болуп айтылса, ara ар турдуу кошумча маани (кучетуу, болзкол-доо, тануу, суроо, тактоо ж. б.) беруу учун колдонулат: адам /менен иштоо, ж уз го чейин жашоо, сага гака тнешелуу, сезго тушунду окш(?йт зк. б. Бул сыяктуу соз айкаштарын кээ бир окумуштуулар татаал соз айкашы деп эсептешсс (М. Балака-ев, 3. Г. Ураксип, А. Баскаков зк. б.), айрымдары зконокей соз айкашы катары карашат (К. Сарыев, А. Турсунов ж. б.).
Соз айкашын тузуудо анын бир тугойу катары фразеологизмдер да катышат: жанды зканга уруп иштоо, боору менен жылып калган карыя зк. б.
Туркологияда фразеологизмдер катышкан соз айкашынын курулушу зкенундо да ар башка пикирлер айтылып коле жа-тат: айрымдары фразеологизмдер катышкан соз айкаштарын курулушу боюнча зкенокой сез айкашы да эмес, зке татаал соз айкашы да эмес, алар етмо сез айкаштары (словосочетания переходного типа) деп эсептешет (О. П. Анзкиганова, В. II. Перетрухин); окумуштуулардын дагы бирлери мындай
соз аикаштарын жонокей тузулуштбгу эле айкаштар катары ¡¿арашат (Л. Абдуллаев, А. Турсунов).
Э. с. а. бнр тугойу, же эки тугоиу тен толук маанилуу соз менен толу); маапилуу создун ажырагыс тизмегинеп уюш-тулушу мумкун: малы коп чарба, ааламга лшрык берген кун, улууиу коРуп осуу ж. б.
Чындыгыпда, бул уч турдуу з. с. а. грамматикалык тузу-лушу богопча татаал соз айкаштары болуп эсептелет, анткени алардын тигнл же бул тугейу бнр эле соз туркумунун татаал туру эмес, ар башка создердун ажырагыс тнзмектери.
Сездердун ажырагыс тнзмектери суйлем тутумунда синтаксистик бир гана милдетти аткарарына карабастан, алар тнлднк талаптып негизинде создун кандайдыр бир белгисин алда канча татаал конструкциялар аркылуу билдируу зарьлт болгон шарттардын негизинде келип чыккап.
Сездердун грамматшсалык банлаиыштары жонундо. Сез айкаштарында да, суйломдо да сездер оз ара мааннлик ка-тышта турат. Алардын катыштары тилднк каражаттардын, б. а. сннтаксистик байланыштардын негизинде берилет.
Э. с. а. тугойлерунун ортосундагы катыш синтаксистик багыныцны байлаиыштын негизинде тузулет, анткени соз айкаштарында дайыма грамматиклык жактан багынычтуу и.апа багыпдыруучу тугейлеру болот. Тактап айтканда, э. с. а. тугейлору бнрин бири багьшдыруу, бири экинчисине багынуу принциби боюнча байланьянат. Бул — э. с. а. учун дээрлик муноздуу корунуш.
Суйлем тутумунда деле сездердун грамматикалык байла-пышы, пегизипен, ушул принцип боюнча берилет. Бирок, ошон-дой болсо да, суйлемдогу сездердун грамматикалык байла-пыштарыида э. с. а. муноздуу эмес байланыштар кездешет: суйломдун бнр оцчей мучелорунун оз ара байлапыштары, обо-чолонгоп тушундурмо мучо менен айкындалгычтыи байланы-шы, баш мучо'лордун байланышы ж. б.
Грамматнкалык принцип боюнча суйлем тутумундагы бир оцчой мучелер бири-бирине багынычтуу, коз каранды бол-бостон, тен, укуктуу болушат. Ошол себептуу алардын орто-, сундагы грамматикалык байланыш тен, байланыш деп аталат: Ага-иниге, жердештерге салам де, куттуу эпе! (Т. Сыдыкбе-ков) Кыргыздьы, казака1";! тили гана эмес, урп-адатында да, салтында да окшоштуктар бар, («Кыргыз маданняты») Баланын кулкусу да, ыйлаганы да ата-эне учуп кубаныч. (3. Сооронбаева).
Сездердун грамматикалык байланыштарын тейлеочу, иш-ке ашыруучу каражаттары бирдей эмес: алардын кепчулугу синтетикалык каражаттар (морфологиялык), айрымдары аиа-лшикалык (синтаксистик) каражаттар аркылуу берилет.
Синтетикалык каражаттар аркылуу байланышууга ээрчи-шуу, таандык байланыш жана башкаруу жолдору, ал эми апа-литикалык каражаттар аркылуу байланышууга ыкташуу жо-лу кирет. . л, -ai
Эскертуу. Сез болуп жаткан эмгекте жандоочтор тйзмек-теле айтылуу аркылуу байланышкан зкол да башкарууга ко-шулуп берилди, анткени жандоочтор озуиои мурунку толук маанилуу сезге тизмектеле айтылган у чур да эки милдетти бирдей ат,карат: а) толук маанилуу созге кошумча мааии, кошу мча сапат (оттенок) берсе; б) ошол эле учурда ал толук маанилуу евзду багындыруучу тугой мепен байланыштыруу-нун каражаты болуп саналат, б. а., кадимки эле сез езгер-туучу мученун милдетин аткарат (И. К. Дмитриев).
Эки тутумдуу зкенекей суйлемдврдун баш мучолерунун ээрчишуу байлапышыньш жак, сан боюнча толук байланышкан учурлары, толук эмес байлапышы, б. а., жак боюнча ээрчишип (окшошуп), сан боюнча ээрчибей калышы, же жс-келик сан боюнча ээрчишип, кептук сан боюнча ээрчибей айтылышы, айрым учурладра сан боюнча да, жак боюнча да ээрчибей, маани жактан гана (логикалык зкактан) байланышкан учурлары мисалдар аркылуу далилденип берилди. Бул маселелерднн стилистикалык нормаларын тактоодо ээшш да, баяндоочтун да грамматикалык табияты эске алынды.
Грамматикаиын коз карашы боюнча, суйлом тутумунда эз багындыруучу, баяндооч анын белгиси катары багынычтуу болук бо'луп саналат. Ушул негизде, ээрчишуунун принциби боюнча, суйлом ээси кайсы жакта, .кандай сайда колдонулса, баяндооч да грамматикалык ошондой формада болууга тийиш. ,
Демек, ээрчишуу байлапышы — бнр тараптуу байланыш, б. а., багынычтуу тугей болуп эсептелген баяндооч аркылуу ишке ашырылууга тийиш.
Кыргыз тилинин синтаксистик тузулушу боюнча жарык коргон копчулук окуу китептеринде ушундай кез караш сак-талып келс жатат.
Колдо бар тилдик материалдарга Караганда, баш мучелер-дун ээрчишуу байланышы эки тараптуу: суйлом ээси аркылуу да, баяндооч аркылуу да тейленет, ишке ашырылат. Бул максатта ээрчишуунун нормаларын аныктоо учун ээнин да, баяндоочтун да грамматикалык табияты' чогуу каралууга тийиш.
Ыкташуу байланышы — тилде колдонулуп келе жаткаи грамматикалык байланыштьш эц байыркы жолу. Аны тей-леечу каражаты — сездердун орун тартиби. Ыкташуу жо-луиун принциби боюнча байланыш бир тараптуу, б. а., багынычтуу тугейдун багындыруучу тугейго карата алган орун тартиби аркылуу тейленет. Орун алуу тартиби боюнча ыкташ-кан багынычтуу тугой багындыруучу тугейдун алдында (мур. да) жайгашат: жаРашыктуу кипим, жакшы ой, экинчи yii, суйлоо органы, кундуз жылуу не. б.
Бул мисалдардагы сыяктуу ыкташуу жолу боюнча бай-, ланышкан сездердун багынычтуу тугейу дайым эле багынычтуу тугойден мурда жанаша жайланыша бербейт. Кээде ык-ташкан тугейдун багындыруучу озектон алые орун алган учурлары кездешет. Мындай корунуш, биринчиден, багынычтуу тугейдун грамматикалык табиятына (кандай сез турку-
my зксндигнне) байланыштуу болсо, экпичиден, оз ара ыкта-ша байланышкан создордуп маанилнк катыштарына, ал ка-ч тыштардын абалына, децгэзлине байланыштуу. Ушундан улам кыргыз тилппде ыкташуу байлапышыньт мунозу бир-дей эмес экендиги банкалат: бнрде багьшдыруучу тугойго карата багьшычтуу тугой бекемирээк ыкташа байлаиышса, бирде бошодураак байланышат. Учунчудон, ыкташкап тугой ор-дун озгортпостон, бир калыпта багьшдыруучу созго гаиа ти-кеден-тике тиешелуу болуп айтылбастан, айрым учурларда бутундои суйломдуп жалпы мазмунуиа катыштуу 'болуп кол-допулат. Мьшдай учурда деле ыкташа байланышкан багьшычтуу тугой грамматикалык жактан багьшдыруучу тугей менен байланышат, бирок маани жактан гапа суйломдуп жалпы мазмунуиа тиешелуу болуп айгылат. Суйлемдун жалпы мазмунуиа тиешелуу болуп антылгап ыкташкап тугой кебунчо суйломдуп башталышынан орун алат да, суйлемдо айтылып жаткап окуяны, кубулушту, кыймыл-аракетти бут кучагыш алат. Мындай касиетке ыкташа байланышкан тактоочто^э зэ болот, анткенп капдай гаиа окуя, кыймыл-аракет болбосун, ал мезгилге, мейкиндикке ,кез каранды экендиги белгилуу. Ушул себептуу суйлемдо алды менен мезгил, орун аталып, аидан кш'шн ошол мезгилге, орунга тиешелуу окуя, кубулуш, онугуу-есуу процесстери ж. б. с-копундо кабар берилет: Бир ооз соз журок жаралайт, бнр ооз сез абийир каралайт. (ма-1сал) Кез ачыл жумганча Каны-бектин коз алдыиан омур тары-хы элестеп етту. (К. Жантешев) Асты сызылган тугойлор — ыкташа байланышкан тугейлер. Алардын бардыгы туз орун тартип боюнча багьшдыруучу тугойдон мурда жайгашкан.
Азыркы кыргыз тилинде ыкташуу жолу боюнча байланышкан создордун багьшычтуу тугейлеру ар башка сез туркумушш, нее сез тизмектергшен, ал эми алардын багьшдыруучу тугойу, негизипен, зат атооч, этиш, азыраак болсо да сын атооч сез-дордсн болору белгилуу.
Сездердун башкаруу жолу бюича байлапышы кыргыз тилинде абдан кедири колдонулат. Сездердун башкаруу жолун тейлеечу каражаттар, негизинеи, морфологиялык каражаттар (барыш, табыш, жатыш, чыгыш жендемелоруиун мучолору).
Башкаруу байланышынын принциби боюнча суйлемдо баш-карылып турган сез (багьшычтуу тугей) зат атооч, же стилис-тиканын талабына ылайыктуу зат ордуна колдоиулгап создердсн болууга тнйиш.
Башкаруу байлапышы да эки тараптуу тейленет: башкаргап тугейдун лексикалык-семантикалык мааписп жана анын талабы боюнча башкарылган тугейдун лшндеме мучесу аркылуу ишке ашырылат. Башкаргап соз ар кандай жендомедогу создор менен туш кеддн эле айкаша бербейт. Создордун лексикалык-семантикалык маанилернне жараша ар бир суйломдо белгилуу гапа жондомодегу создерду башкара алат. Тилдеги бул кору-иуш создордуп айкашуусуиуи лалыптаншап тиешелуу чеги бар экендигин билдирет.
Кыргыз тнлинде башкарган тугей атооч сездерден, até этиш-тен болот. Бирок бул сездердун башкаруу ясендемдуулугу бирдей змее. Атооч сездерго Караганда этиштин башкаруу жон-домдуулугу алда канча жогору. Ошол себептуу тилибизде атоочтук башкарууга .Караганда этиштик башкаруу абдан коп колдонулат: Байдын жаны кейисе, кудайып каргайт; кедейдин жаны кейисе, куРалын кармайт. (Макал)
Жалкоого емур кыск'а. (Макал) Адамга адам — дос. Атооч сездердун башкаруу жендемдуулгу да бирдей змее. Алардын ичинен «ебунче -сын атооч, андан сод зат атооч башкарууга жондемдуу. Ал эми сан атооч жана ат атоочтор башкарган учурлар сейрек кездешет.
Кыргь;з тилинде башкаруу байланышыньш да мунэзу бирдей змее. Башкарган создун лексикалык-грамматикалык табияты-нан улам багынычтуу тугей бирде бекем башкарыла байланыш-са, бирде бошураак байланышат.
Этишке салыштырмалуу алганда атооч сездердун башкаруу-су бошонураак мунездо болот, анткени атооч сезго баш-«арылып турган тугейдун сез езгертуу формасы тузден-туз ошол багындыруучу атооч сездун лексикалык-семантикалык маанисинен келип' чыкпастан, бутундей суйл&мдун мазмуну ме-нен шартташып турат. Ушул жагдайдан улам этиш сездер сыяктуу атооч сездсрду ездеруиун маанилерине жараша тигил же бул кыйыр жондемону башкара алат деп, алардын жендеме-лер меиен айкашуу чегин так, .кесе белгилео мумкун эмес. Этиш сездор сыяктуу атооч создер табыш жендамесундегу тике объектини (затты) башкара албайт. Алардын барыш, жа-тыш, чыгыш жондемелерундегу сездерду гана шарттуу турде башкарууга мумкунчулугу бар.
Жогоруда корсетулген кыйыр жендемолерду башкаруу жеидемдуулугу боюнча этиш ,сездер да бир кылка эмес, ант-кенл баажарыльш турган объедайте карата кыймыл-аракеттин карьга-катышын аныктоодо этиштин мамиле системасы, анын лексикалык маанилери боюнча етмо л;ана етпос этиш болуп колдонулушу ар туркун. Этиш создордун етмо жана етпес болуп эки турдуу мааииде колдонулушу алардын башкарып турган объектиге (тигил же бул кыйыр жендвмо) болгон «арьш-катышьта, мамилесине байланыштуу. Этиш создордун мындай маанилери суйлем тутумунда гапа так байкалары белгилуу.
9тмо этлшке башкарылгап зат тике объект болуп эсептелет (бул жерде табыш жондомедегу зат зеке алынып жатат). Тике объектшшн етме этишке башкаруу жолу боюнча байланышуу ыунозу бекем болот. '.Ошол себептуу адат болуп калган туз орун тартип боюнча табыш жендомесундогу тике объект баш-каруучу отме этиштен болгон баяндоочко жакын орун алат: Тец тецин такса, алар дедяздей балкып жашашат. (С. Эралиев) Табият адамды жаратьш, коом тарбиялап естурет. (В. Гете)
Qxncc этиштер турдуу маанилерди билдирет. Алар кобунчо ал-жайды, мейкмпдиктеги кыймылды, бир абалдан экинчи абалга отууну ж, б. билднрет. втпос этиштеги кыймыл-аракег пассив-дуу «елет да, объектиге тлке багыттала албайт. Qmec этиштер, негизинен, барыш, жатыш, чыгыш жендемелорундогу объек-
тилерди башкарат. 9тпес этнштер менен корсотулгон жон-домелердегу кыйыр объектилердии башкаруу жолу боюнча бай-лапышы бошураак келет.
Жандоочтор тизмектелуу аркылуу да создер башкаруу жолу боюнча байланышаг. Башкаруупун жандоочтор аркылуу бай-лапышуусу да мунезу боюнча бошоц болог.
Таандык байлаиыш да морфологнялык каражаттар аркылуу тейленет. Таандык байланыштьш принцибн боюнча багындыруу-чу тугей жакты кошо туюпдурууч.у таандык мучолорду (-ым, -ыц, -ьг, -ы'быз) кабыл алса, багынычтуу тугой нлик жсндемоде туруп колдопулат: блоцдуу жердин огузу'семнз, слумдуу жердин молдосу семиз. (Макал)
Таандык байлаиышта колдонулган сездер, негизинеп, зат агооч создер, анткени жендсмо жана таандык категорнялары-зат атоочко тиешелуу градгаатикалык «атегориялар.
Кыргыз тилинде таандык байлаиышта зат атоочтон Сашка сездер деле кездешег. Еирок алар таандык байланыштагы сез айкаштарынын же багынычтуу, же багьшдыруучу тугойу болуу учун зат маанисине стушу, б. а., субстантивация кубулушуна дуушар болушу зарыл. Ансыз мындай создерго илик жендомс-сунун жана таандык категориясыиын мучолору жалганбайт: КулгонДуи билгенн бар. (Макал) Жакшынын сазу таш орнтет, жамандыл созу баш чиритет. (Макал) Барды« лгогу белбо. (Макал)
Суйлем ;кана аны:г белгнлери. Суйлем слнтаксистик негизгн бирдик болуп зсептелет. Ал коомдук турмушта пикир алышуу, б. а., байлаиыш, катнаштьш эн, ннегизги каражаты болуу мгнен, коммуннкатнвдик милдетти аткараг.
Синтаксис илимииде суйлсм теориясы башкы оруиду эолейт. Азыркы тил илимииде суйлем жопундо турдуу коз карашта берилген зки жуздеи ашык апыктама бар. Или.лшй маалыматтар-га Караганда, суйлмоду аныктоо, суйломду мучелсштуруу ло-гикалык, психолошялык, формалдык — грамматнкалык, акту-алдык (логякалык-грамматккалык) коз карашта жургузулуп келен. Суйлемду мындай турдуу коз карашта, ар башка ба-гытта мунездеенун езу суйлемдун ете эле ксп кырдуу тузу-луштеру, конструкциялары жана маапилершшн ото кои турдуу-лугу мснен байланышкан.
Эскертуу. Окуу китебинде ар турдуу агымдын екулдору, алар-дып тез караштары женунде кыскача маалымаг берилген.
Тил бнрдиктуу, бутун система болгопдуктаи, суйлемдун не-гизин так аныктоо, т,ил;;нк башка бирдиктерден айырмалап тур-гаи негизги белгилерин тактоо, алардын пайда болуу механнзм-дерин, табиятын билуу сиитаксистин башкы маселеси болуп Есептелет.
Суйлем — ойду калыптандыручу жана апы кабарлоочу, бнл-днруучу кражаты болгои кептии (речттш) грамматикалык жак-тан укшулган, жыннактуу бутун бирдигн. (В. В. Виноградов)
Бул аныктаманын мазмуну томенкудой: а) «кептии (кснирн маапиде) грамматнкалык жактан уюшулгап, жыйиактуу бирдигн» дегенде суйлем тутумупдагы сездер тилдегн тец жана багыныцкы байлаиыштын принциптери боюнча бири-бири менен
айкашат да, суйлемду уюштурууда курулуш материалы боло алат; б) «кептин (речтин) бухуи бирдиги» дегеиде суйлем ич ара дагы суйлемдук белгилери, касиеттери бар белуктергв белунбвйт, ошол себептуу ал синтаксистик бугун бнрдик болуп эсептелет; в) «ойду калыптаидыруучу жана аны кабарлоочу, билдируучу кептин бирдиги» дегеиде бардык эле суйлем бел-гилуу елчемдо аякталган ойду билдирет; суйлем аркылуу айты-чуунун ою калыптанат жана ал угуучуга жетет деп тушунуу керек.
Тилдик башка бирдиктерден айырмаланып, суйлемдун озуио гана тандык логикалык-грамматикалык белгилери болот.
Суйлемдун эц негизги белгиси — преднкатнвдуулук. Прсдн-кативдуулук дегеиде суйлемдун жалпы мазмунун объективдуу чындыкка болгон карыи-катышын тушунуу керек. Анткени кандай гана суйлем болбосун, объективдуу душшдегу болуп жаткан, боло турган, болуп еткен реалдуу, иге ирреалдуу (ык-лас, тилек, умут кылынган, же болжолдонгон ж. б.) чындык женундв кабар берет.
Предикативдуулуктун н;алпы мааниси модалдуулуь", сиктак-снстик чак (суйлемде жабарланып жаткан окуя, кубулуш;, ену-гуу-есуу процесстердин бардыгы мезгилге, убакытка ксз ка-ранды), жак аркылуу туюндурулат. Бул категориялардын ажы-рагыс бириддига пданр алышуунун чакан елчемдегу эц негизги бирдигин (суйлемду) тузет.
Модалдуулук категориясьшын мацызын да туура баамдоо зарыл. Ар бир суйлемде чындык жонунде гана кабар берил-бестен, ara карата (чындыкка) айтуучунун мамилеси га кошо берилет, б. а., айтуучу тарабыпан кабар' берилип жаткан зат, окуя, кубулуштун акыйкат чын экеидиги, же чын эместиги; кабарланып жахкан кыймыл-аракеттин, епугуу-осуу проц-^си-. иии ишке ашары анык экендиги, же ал жонунде божомолдоо, кумендер болуу ж. б. у. с. мамилелери кошо камтылат. Демек, модалдуулук — предикативдуулуктун туюндурулушунун, керу-нушунун негизги формасынып бири.
Предикативдуулук модалдык маанини гана змее, аны менен катар суйлемдун мазмунунун убакытка, мезгилге, б. а., синтаксистик чакка тиешелуулугун, ошондои эле аракет кылуучу жакка (лицо) тиешелуулугун да кошо камтып, суйлемдун мазмунунун чындыкка болгон жалпы иатышьш" белгилеп турат. Ал эми модалдуулук болсо белгилуу шартта, ыцгайына жараша предикативдуулуктун жалпы маанисин тактайт. Бул жагынан алганда, модалдуулук, модалдык маани — бардык эле тузу-луштегу суйлемдерге таандык дайьш аракетте болуучу керунуш. Жыйынтыктап айтканда, модалдулук жана синтаксистик чак деген биримдик комплекс иредикативдуулукту тузст.
Модалдуулукту жана синтаксистик чакты, бир сез менен айтканда, предикативдуулукту билдируучу тилдик каражаттар бар. Аларга этиштин ыцгайлаРы, модаль сездер, модалдык мааниси бар кнриндн сездер, болукчолор, этиштин чактары жана озго-че интонация (модалдык туе, кошумча маани беруучу интонация) кирет: Экинчи куну Жапар мектепке барды. (К.Баялииов) Бул суйлемдун модалдуулугу, б. а., аракеттин анык экендиги
этиштин айкын отксн чагы аркылуу берилгеи. Волгула, ка-гылайьшдар! Таза оРгула!-. (К. Баялинов) Вул суйломдогу модалдуулук (абал жапа буйруу, б. а,, айтуучуиун оз оюн тацуу-лоо) этиштди буйрук ыцгайы аркылуу туюпдурулгап. Сыягы, качкыидар ушул жерде болушса керек. (К. Жаитошев) Л ¿'.л а жок, жок жгрден Каныбек кармалып кетти. (К. Жантошев) Бул суйлемдердун модалдык мааннлерн (болжолдоо, скунуу, кейуу) этнштин ыцгайы, чагы аркылуу гана змее, кнрнпди соз, кнриндн суйлем аркылуу да бнлдирилнп турат:
Модалдуулук лексикалык-грамматнкалык кошумча карэжаттар ;кана интонация каражаттары аркылуу да билдирнлет:
1. Атам иштейт (чындыкты жайыича кабарлоо).
2. Атам, созсуз, иштейт (игексиз чындык кабарланды).
3. Балкнм, атам иштейт (болжолдонгон чындык кабарландь.-) ж. б.
Интоиациянын жардамы менен ушул эле суйломге шектенуу, тандануу, суроо ж. б. сыяктуу кошумча маанилердн берууго болот:
1. Атам иштейт (чындыкты жайынча кабарлоо).
2. Атам иштейт! (чындыкты чочулоо, кучотуу турундэ куч-туу эмоция аркылуу кабаарлоо).
3. Атам нштейт? (чындыкты кучтуу эмоция жана тактап суроо турунде кабарлоо) ж. б.
Ошентип, синтаксистик категория катары модалдуулук бар-дык эле суйлэмго мунездуу. Бирок ар бнр суйлемдо езунчо, белгилуу бнр >мупоздо болот.
Силтаксистик ча;г категориясы да бардык суйлемго мунездуу, анткени мезгилсиз, мезгилге тиешеси .болбой турган ой, окуя, кубулуш, онугуу-осуу процесси жок жанаа болушу да мумкун Б.мес.
Синтаксистик чактын маанилери этиштин чагы, ыцганлары аркылуу гана берилбестен, кээде кандайдыр бир жагдай (ситуация) жана контекст аркылуу да билдирнлет.
Жак категоРиясы этиштик категория катары айтуучуиун, же маектешкен экинчи тараптыи суйломдогу кыймыл-аракетке болгон мамилесин, катышын керсетот. Жак категориясыныи маанисин, негизинен, этиштин жана айрьм зат атоочторго (агам жонундо айтылган зат атоочтор) жалгаиган ¡как мучолор, жак-тама ат атоочтор, же жак корсоткучтору жок болс.о да, ло-гикалык маанилери боюича учунчу жакта колдонулгап зат атоочтор, зат ордуиа колдонулгап создор, учунчу жактьга кор-сотукучу люк этиштин откон чагы тузет.
Ар бир суйломдун (кептин чакан олчомдогу бирднги катары) даты бир зарыл белгиси бар. Ал — иитонашш. Бул белгнеи боюнча да суйлем синтаксистик башка бирдиктерден айырма-ланып турат. Ар бир суйломдун аякталган чеги мына ушул белги, интонация аркылуу тейленет.
Суйломдун уюшулушунда интоиациянын ролу жонунло лнн-гвистнкалык адабияттарда талаш никирле^ жок. Суйломдун бул белгисин да туруктуу, табигый белги деп эсептешет.
Суйломдун интонациялык жактан жабдылышы анып модалдык категориясы менен абдан тыгыз байланыштуу.
Интонация ар турдуу болот: суроо, талап коюу, буйруу, ниет-тснуу, кабарлоо ж. б. Булар — жалпы пландагы интонация. Ал эми шериктеш, ,кошумча турдо жалганьга, айтылуучу ойду бе-кемдее, макул болуу, ыиануу, тацдануу, бозкомолдоо ж. б. зке-кече муноздегу интонацияга кирет. Интонацнянын бириичи туру суйлемдун айтылыш максаты боюнча, ал эми екипчиси суйлемдун лексикалык составы аркылу-y танданууну, болжол-доону, ыраазычылыкты, ишенгендикти ж. б. билдируучу соз-дордун колдонулушу аркылуу аныкталат.
Интонацияньш зкардамы меиен сездердун айкашы гана змее, контекстге жеке сездор да суйлемдук каснетке, белгиге ээ болот. Бул езгече атама суйлвмдордо даана байкалат: Тун. Ай-лана карацгы. Топ жылдыздар ечкен коломтодой туе ары .тал куугуМ. (Ч. Айтматов)
Тил фактыларына Караганда, интонация суйлемдун аяктал-ган чегин билдируучу негизги белгилершнш бири гана бэлуп саналбастан, суйлемго ете эле ар турдуу кошумча маапилго.-и киргизуу бай каражат болуп да эсептелет: 1) Ал-адам. 2) Ошолетукчу. Бул женской еуйломдорду турдуу вариациядагы интонация менен жабдуу аркылуу ara ырасгоо, кецул кошгук, кыжырлануу, туталануу, жек керуу, шийиркенуу, кааргзнуу, табалоо; кызгануу, абдан суйунуу, канагаттануу, кызыгу/, та-цыркоо ж. б. толуп жаткан ,кошумча маанилерди берууго болот.
Жыйынтыктап айгканда, интонация —• бул суйлемду i:oíii-тогои, аны керкемдеген ундун (тон) кыймылы, езгерушу.
Суйломдун айтылыш максатыиа карата бэлунушу (jira-i, су-роолуу жана буйрук суйлвмдор). Суйлом айтылыш максаты боюнча тилде ар турдуу модалдык маанкде колдонулары сэл-гилуу. Кээде объективдуу чындыктагы окуя, кубулуш, сат, онугуу-ссуу лроцесстери ж. б. жонундо кабар, мунэзде м->, ту-шунук берилсе, йирде кандайдыр бир нерсени билууге, yiipc-нууго, ездештурууго, же так маальшат алууга ииеттенгендик болушу мумкун. Айрым учурларда маектешкен тараптьш бири оз оюн, каалоосун, талабьш эниичи жакка тацуулоосу, буйрушу мумкун, же бул сыяктуу жагдайларга карата ез эркин, турдуу сезимин, кабылдоосун билдириши мумкун. Ушул негизде суйлом ар кандай максатта колдонулат: жай суйлом, суроолуу суй-лсм, буйрук суйлом жана илептуу суйлом.
Соз болуп жаткан эмгекте суйлемдун бул турлоруп угошту-руучу каражаттар, интонацияныи ролу, ар бир турунун модалдык маанилери — ыргстоо, бекемдео, же тануу, тегундео, зарылдык, мумкундук, иаалоо, болнгалдоо, ниет, ачык суроо, кандайдыр бир нерсегш тактоо, аныктоо, бышыктоо, тандоо, ылгоо маанилери, каршы суроо, кумон саноо, кошумча жоол кутуу, риторикалык суроо, буйрук суроо, тнлек, отунуч, кай-гыруу, екунуу, кекетуу, макулдук беруу, кубаныч, суйуиуч, таидануу, ызалануу, ачуулануу ж. б. толуп жаткан маанилери ■мисалдар аркылуу далилденип берилгеп.
Суйлемдун ©ул турлерунун модалдык маапидерип билди-руудо, апыктоодо, анырмалоодо интонация актиддуу каражат болуп эсептелет.
Чындыгында, интонация — ото татаал корупуш, ал да коп-тогви наражаттардал — уи (тон), тыбыштьш кучу, тыпът, иеп-тии темОри, темп (кубулуштуп отуу тездиги) ж. б. турат.
Толу;: жана кемтик суйлам. Суйлсмдуин грамматикалык тузулуш озгочолукюру ар турдуу. Аиын тузулуш езгочелукто-руиун бпри катары толук жапа кемтик сунлом зеептелип журст. Суйлемго катыштуу болгон создорунун (суйлем мучелорупун) толук, же алардын стилистиканыц максаты боюнча кемип бе-рплпшипс байлапыштуу толук суйлем жана ;кемтик суйлем бслуп белунот. Бирок тузулушу жагынан алып Караганда, алар бнр эле тузулуштогу суйле.мдер змее. Негнзги айырмачылыгы тутумундагы бардык составдык зарыл белукторунун толук болушуида, лее стилдин, жагдайдын, «оптекеттин талабына ыла-йык тигил нее бул суйлем мучесуиун кемип айтылышында. Ал эми алардын башкы милдетн, б, а., пикир алышуу процесснн-депг ког.шушшативднк лнлдетн, айтуучуга да угуучуга да жетки-ликтуулугу, тушунуктуу даражасы боюнча булар бири-биринен аиырмаланбайт. Ошондуктан коомдук турмушта колдоиулуш зарылдыгы бирдей эле. Бул пикир — азыркы тал илимипде тэкталган пикир.
Бнр эле керунушту, окуяны суроттодо толук суйлсм да, кемпп; суйлем да катышкандыктан, алар жалпы мазмундуи тематикалаш болуктору болуп эсептелет. Бул жагынан алган-да, алар, албетте, ез ара байланышта болору шексиз. Бирок тузулушу боюнча булар бирдей эмес, анткеин толук суйлемдун да, кемтик суйлемдун да ездеруне муиездуу курулушу жана синтаксистик седтантикасы бар. Тактап айтканда, толук суйлемдун тузулушун анын бардык мучелеруиуа болушу (толук •катышы) тузее, кемтик суйлемдун курулушуп анын тигил же бул мучесунуи гана кагышып турушу тузет. Грамматикалык езгечолугу ушуидай болгон соц, кемтик суйлемдун айтылбай калган мучссун иалыбьша келтируу (толуктоо) максат эмсс. Огерде анын айтылбай кемип калган мучосуп калыбыпа кел-тнреек, айда аиьш тузулушу да озгорвт.
Сунуш кылыиып жаткан окуу китебинде толук жана кемтик суйлемдун байланышы, колдоиулуш жагдайлары, шарттары — кемтик суйлемдун енугушунуи факторлору, коптекеттин таа-сири, тилдик каражаттарды уиемдое максаты, кайталоодои четтоо .максатында .кандайдыр бир созду, сездун тобун кыс-картыи коюу лс. б. маселелер туркологнпда туура чечллгеи (3. И. Будагова, М. 3. Закиев, А. Мурадов, Б. Тойчубекова а:, б.). Бирок, ошоидой болсо да, кемтик суйлсмдсрду гоптош-турууда 'гурдуу пикирлер кездешет!. Илимдин кийинки жетиш-кендиктериие Караганда, ,кемтик суйломдерду тузулушу боюпча да, с&мантикасы жана милдети боюнча да топтоштуруу туура деп эсептелинет (бул жеиундо толугураак 94—101-беттерди карацыз).
Жалац жана ягайылма суйлем. Тузулушу боюнча л;алац жапа жайылма суйломдор, негизинен, составдык белукторунун саны боюпча — жалац баш мучелерден, же баш мучолярго айкындоочтордун кошулул берилиши боюпча, айырмаланат.
Жалац суйлемдорго модалдык ар кандай маапилерди, ate
. эмоцияльгк туе беруу максатында кнриидй сез, «аратма сез, сырдьщ создорду катыштырып колдонууга боло берет1.
Жалац суйломдун баш мучелерунун, ошондой эле жайылма еуйлемдордуи аикындоочторунуи грамматикалык тузулуштеру
— женекей жапа тутумдаш тузулуштеру, суйломдун бул тур-дерунун антылыш максаттары, алардын татаал суйлеыго ку-рулуш материалы болуусу, тилде коддонулуш мумкунчулук-теру зконундо да бул окуу лштебинде сез болгон (103—104-6.).
Эки тутумдуу ^составдуу) женекей суйлемдердун мучвлору. Суйлом мучолэру — суйлсм тутумунда гана пайда болуучу, калыптануучу жана аиын болукторунун ортосундагы катыштар-ды билдируучу синтаксистик категория.
Суйлом мучелору деп аталган синтаксистик категорияпы аныктоодо аиын грамматикалык маанисин жана морфология-лык табмятыи зоке алуу керек. Суйлемге курулуш материал болуучу соз жана сез айкашы суйлем тутумуна киргенде жады сапатка ээ болот: синтаксистик белгилуу бир милдетти аткаруу менен, сез синтаксистик катыштарды да бнлдирет; синтаксистик катыштар болсо, биринчиден, суйломдун болуктерунун биримднк аракетинин негизинде белгаленет, аньшталат; акин-чиден, бутунду (суйлемду) тузген болуктор жеиокей эле жы-йынды (сумма) эмес, б. а., суйлемдогу создердун нюненей эле катар айтылган жыйындысы' эмес, алар-семантикалык жактан бутунду тузууге ылайыгы бар белуктер, ошол себептуу бутунду тузуп турган вз ара биримдик белуктер.
Суйлом мучесунун милдетин лексикалык толук мааниси бар жеке создор, же ажырагыс сез тизмектери, же фразеоло-гизмдер аткарышы мумкун. Булар суйлем мучесунун милдетин аткарганда айланасындагы башка сездер менен грамматикалык байланышта жана ички катышта туруу менен, белгилуу бир грамматикалык формага ээ, болсо, суйлем мучосунун милдетин аткарат.
Суйлом мучолорун белуштуруунун, аныктоонун негизги критерийлери алардын багыттык абалы (орун алуу багыты), синтаксистик катыштарынын мунвзу зкана бири-бири менен грамматикалык байланыштуу жолу болуп эсептелет. Бул планда суйломдун ар бир мучесу анын тузулушундв багыттык жеке составдык болугу (звеносу) катары каралат.
Ошентип, суйлем мучесу дегенибиз — суйломдун багыттык белукторунун ички катыштарынын бирнмдиги, сез фор-маларыпьш жыйындысы.
Суйлемду тузууде, уюштурууда суйлем мучелерунун ролу бирдей эмес: ээ менен баяндоочеуз эки тутумдуу шоне-кей суйлем тузууге мумкун эмес, ошондуктан алар — баш мучелер, б. а., суйлем тузуу учун эц эле зарыл болгон му-челер болуп эсептелет. Баш мучелердун экеенун тец болушу
— эки тутумдуу женокей суйлемдердун негизги курулуш белгиси. Бир тутумдуу жонекей суйлемдердун грамматикалык негизин да баш муче тузет. Бирок анда бир гана баш муче болот, тактап айтканда, мындай суйломдор же ээнин, же баяндоочтун базасында тузулет.
АйкыпДооч мучолер болсо баш мучолер мепен байланы-шып келнп, алар билднрген ойду толуктап, тактап турат. Бул милдети боюича, б. а., суйломдо айтылып жаткан ойду толуктоо, кецейтуу менен, аиы угуучуга жетгагликтуу, тушу-нуктуу кылып беруудв айкындооч мучолер да суйлемдун керектуу болуктору болуп асептелет.
Суйлом ээси. Суйломдо соз болуп жаткап лак, зат, окуя, кубулушту билднруучу жана баяпдооч аркылуу тугомдурулган бардык белгилерди ишке ашыруучу баш муче ээ деп аталат: Ынтымактуу уйго ырыс тунойт. (Макал) Бабаларыбыз коп пуска, накыл, насыят создврду калтырыптыр). «Кыргыз ма-данияты» (Бул суйломдордо ондун темасы, предмета болгон л!ак, затты атагак жана кыймь.-л-аракеттн ишке ашыруучу грамматнкалык ээ — ырыс, бабаларыбыз.
Суйлвм ээсшшн грамматнкалык езунчо формасы бар, ал атооч жондомосу болуп эсептелинет. Бул форма — ээшш эц жогорку сапаттагы, эч лерсеге кез каранды болбогон форма-сьл Ушул негнзде атооч н;ендемесундогу зат атооч, лее ат атооч гана суйломдо ээшш морфологиялык базасы боло алат. Ал эми башка соз туркумдеру ушундай касиетте болуу учуй субстантивация кубулушупа дуушар болуп, андан кийин атооч жондемесунун формасына келтирилиши зарыл. Мындай ара-кеттен етуу, белгилуу максатка ылайык атайы иштелнп чы-гуу табигый, алгачкы (баштапг.л) керуиуш эмес, кийшиш, кандайдыр бир конструкцияга ылайыкташкан корунуш болуп саналат.
Ээшш мплдетин аткаруучу сез туркумдору, ажырагыс соз тизмектери жана фразеологизмдер бул милдетте бирдей да-ражада колдонулбайт жана алардын суйлемдогу семантикасы да ар турдуу болот. Ошол себептуу окуу китебинде ээлик милдет аткаруучу тилдик каралсаттарга — зат атоочтук, ат атоочтук, сын атоочтук, сан атоочтук, тууранды создук, мо-даль сездук, тактоочтук жана этиштин атоочтук, кыймыл атоочтук формаларынан уюшулган суйлвм ээлериие вз-озунче муноздемвлор берплген жана аньш ар биринин семантика-сына ылайык далилдуу мнеалдар келтирилген. Мисалы, зат атоочтор жалпы эле заттык маанидеги тушунукторду билдир-гени менен, алардын н<екече, так маагшлери ар туркун: эи-чилуу ат, жалпы, бирок ачык-айкын зат (ат, тоо, бала, ко-муз), жаратылыш керунуштеру, кубулуштары (куюи, боро-шо, чагылган), коомдук турмуштагы керупуштер (котврулуш, капитализм), абстрактуу тушунуктер (ой, санаа, атак), абст-рактуу маанидеги сапаттык, кыймылдык тушунуктер (жак-шылык, баатырдык, чыдамкайлык) ж. б.
Ат атооч ээлик милдет аткарганда, негизинеп, ал абстрактуу, жалпы мааниде болот. Анын мындай маанисп контекст-те гана такталат, аньгкталат. Ат атоочтун барды« турлорунун ичинен ээлик милдетти кобунчв жактама ат атоочтор аткарат.
Жактама ат атоочтун бнрннчи жагы (мен, биз) ээлик милдет аткарганда, айтуучунун езун бнлдируу учун (Биз бактылуу болобуз), экинчи жактагы ат атоочтор айтуучунун
кайрылган жагын, б. а., угуучуну билдйруу (сен, сйлер, сиз, сиздер) учун (Сиз кундуз коп иштециз), ал эми учунчу жак-тагы жактама ат атоочтор кепке катышы болбогон жалпы эле учунчу жакты билдируу учуй (Ал тез окуйт) колдону-лат.
Шилтеме ат атоочтук ээ бир турдуу, бир оцчой заттардын нчинен биреену белуп керсотет (Бул — мекенге арналган суйуу).
Ат атоочтун башка турлеру да мисалдар аркылуу ушул сыяктуу чечмеленген.
Сын атоочтор суйлем тутумунда зат ордуна колдонулган учурда гана ээлик милдет аткарат. Суйлем тутумунда сын атоочтун семантикалык маанилерн ар турдуу. Ошондон улам сын атоочтор зат ордуна колдонулуп, ээнии милдетин аткар-ган учурда озунун баштапкы семантикасын бут бойдон жо-готпойт, заттык маани менен бирге сактап калат. Кыскасы, зат ордуна колдонулган сын атоочтордо заттык да, сындык да маапилери бирге берилет.
Суйлом тутумунда сын атоочтук ээлер оц-тусту (Кызылы жарашыктуу), заттык сапатты жана мунезду, жаш езгочолук-ту (Жакшы сезге тушупет. Кары нускалуу), заттык келемду, елчемду (Уйдун кенени дурус), заттык кебете-кешпирди, даамды (Жердин тегизи ылайыктуу), заттык кандайдыр бир белгинин кебуреек, же азыраак экендиги (Кездеменин кып-кызылы, ото жашылы жаш кызга жарашат), каршы маани-деги заттык белгилерди (Айылдагылардын улуу-кичуусу те-газ жыйналды) ж. б. билдирет.
Ээниh милдетин аткаруучу башка сез туркумдорунун маа-нилери да ушундай тушундурулгвн.
Жогоруда эскертилгедей, суйлом ээсшшя ашлдетин толук маанисн бар ;кеке создер да, бир нече создвн турмектвлуп тузулгон ажырагыс тизмектер да, туруктуу соз айкаштары да аткарат. Мына ушуга карата суйлем ээси грамматикалык тузулушу боюнча женвкей жана тутумдаш ээ болуп бэлунет.
Ээнин милдетин жвнокой создер, же лексикалык бир гама мааниси бар татаал сездвр аткарса, тузулушу боюнча женв-кой ээ болуп эсептелет: Жакшылык жерде калбайт. (Макал) Ала-Тоо малга жайлуу.
Ар башка сез туркумдорунун ажырагыс тизмектери, же фразеологизмдер ээлик милдетти аткарса, грамматикалык тузулушу боюнча тутумдаш ээ деп аталат; Калп айтуу — езунче бир кесепет. (Ч. Айтматов) Ачуусу келнп турганы мени абдан чочутту. (Жомоктои) впкесу жок езун мактайт. (Макал)
Баяндооч. Суйлем тутумунда грамматикалык жактан ээге багьшып, анын ким, эм«е экеидигин, кыймыл-аракетин, му-нозун, абалын, сынын, санын, сапатын ж. б. билдиргеи баш мучо баядооч деп аталат. Кыскасы, баяндооч суйлом ээси-иин белгиси болуп саналат.
Баяндоочтук милдет аткаруучу атооч сездор (атоочтук баяндооч) менен этиш сездердун